آسیبهای روانی جنگ بر کودکان
آسیبهای روانی جنگ بر کودکان
شنبه، ۲۰ تیر ۱۴۰۵
آسیبهای روانی جنگ بر کودکان | ۷ راهکار علمی برای کاهش اضطراب کودک در شرایط بحران
چگونه در شرایط بحران از سلامت روان کودکان محافظت کنیم؟
جنگ و بحران تنها ساختمانها را تخریب نمیکنند؛ بلکه میتوانند احساس امنیت، آرامش و رشد روانی کودکان را نیز تحت تأثیر قرار دهند. کودکان، بهویژه در سالهای ابتدایی زندگی، هنوز توانایی درک کامل اتفاقات اطراف خود را ندارند و احساس امنیت را بیش از هر چیز از رفتار و واکنش والدین دریافت میکنند.
تحقیقات جدید در حوزه روانشناسی کودک نشان میدهد که کیفیت رابطه کودک با والدین، مهمترین عامل محافظتکننده در برابر آثار روانی بحرانهاست. به همین دلیل، نقش والدین در این دوران بسیار فراتر از مراقبتهای روزمره است.
چرا کودکان در شرایط جنگ آسیبپذیرتر هستند؟
در سالهای نخست زندگی، مغز کودک با سرعت بسیار زیادی در حال رشد است. قرار گرفتن در معرض استرس شدید و مداوم میتواند بر فرآیند رشد مغز، یادگیری، حافظه و تنظیم هیجانها اثر بگذارد.
پژوهشگران این وضعیت را استرس سمی (Toxic Stress) مینامند؛ شرایطی که اگر بدون حضور یک بزرگسال امن و حمایتگر ادامه پیدا کند، احتمال بروز مشکلات هیجانی و رفتاری را افزایش میدهد.
والدین؛ مهمترین منبع امنیت کودک
برای کودک زیر ۷ سال، دنیای بیرون از دریچه نگاه والدین معنا پیدا میکند.
اگر والدین با وجود نگرانیها بتوانند آرامش نسبی خود را حفظ کنند، کودک احساس امنیت بیشتری خواهد داشت. اما زمانی که اضطراب والدین به کودک منتقل شود، او نیز دنیا را ناامن و غیرقابل پیشبینی تجربه میکند.
این به معنای پنهان کردن احساسات نیست؛ بلکه یعنی کودک باید احساس کند در کنار یک بزرگسال قابل اعتماد و حامی قرار دارد.
اخبار جنگ را از کودکان دور نگه دارید
تماشای تصاویر خشونتآمیز یا شنیدن مداوم اخبار جنگ، برای کودکان خردسال هیچ ارزش آموزشی ندارد و تنها اضطراب آنها را افزایش میدهد.
تلویزیون و شبکههای خبری در حضور کودک روشن نباشد.
درباره اخبار بزرگسالانه مقابل کودک گفتوگو نکنید.
اگر کودک سؤال پرسید، با جملاتی کوتاه، صادقانه و متناسب با سن او پاسخ دهید.
بازی؛ زبان طبیعی کودکان برای کنار آمدن با بحران
کودکان احساسات خود را بیشتر از طریق بازی بیان میکنند.
ممکن است بعد از تجربه یک بحران، کودک در بازیهایش صحنههای جنگ، خراب شدن ساختمانها یا نجات افراد را بازسازی کند. این رفتار در بسیاری از موارد، بخشی از فرآیند طبیعی پردازش هیجانات است و نباید به سرعت متوقف شود.
در عوض، والدین میتوانند با همراهی در بازی و گوش دادن به کودک، به او کمک کنند احساساتش را بهتر بیان کند.
بازگشت موقت به رفتارهای کودکی طبیعی است
برخی کودکان پس از تجربه استرس شدید ممکن است رفتارهایی مانند شبادراری، وابستگی بیشتر به والدین، مکیدن انگشت یا اختلال خواب را نشان دهند.
روانشناسان این واکنش را Regression یا «بازگشت موقت به مراحل قبلی رشد» مینامند. این رفتار معمولاً پاسخی طبیعی به احساس ناامنی است و با ایجاد آرامش و حمایت عاطفی، در بسیاری از موارد کاهش پیدا میکند.
چگونه اضطراب کودک را کاهش دهیم؟
در شرایط بحران، اقدامات ساده اما مؤثر میتوانند احساس امنیت کودک را افزایش دهند:
حفظ برنامه منظم خواب و غذا
در آغوش گرفتن و برقراری تماس عاطفی بیشتر
اختصاص زمان برای بازی آزاد
نقاشی، قصهگویی و فعالیتهای هنری
پاسخ دادن صادقانه و متناسب با سن کودک
محدود کردن مواجهه با اخبار و تصاویر خشونتآمیز
حفظ آرامش نسبی والدین در حضور کودک
چه زمانی باید از روانشناس کودک کمک بگیریم؟
اگر علائم زیر بیش از چند هفته ادامه پیدا کرد، بهتر است با روانشناس کودک مشورت شود:
کابوسهای مکرر
اضطراب شدید یا ترس دائمی
پرخاشگری غیرعادی
انزوا و گوشهگیری
افت شدید عملکرد روزانه
اختلال خواب یا تغذیه
بازگشت طولانیمدت به رفتارهای سنین پایینتر
نقش مارینوک در حمایت از کودکان
در مارینوک باور داریم که رشد سالم کودکان تنها به آموزش محدود نمیشود. ایجاد محیطی امن، حمایت هیجانی، فرصت بازی، فعالیتهای خلاقانه و همراهی تخصصی روانشناس، به کودکان کمک میکند تا حتی در شرایط دشوار نیز احساس امنیت بیشتری داشته باشند و مهارتهای لازم برای مواجهه با چالشهای زندگی را بیاموزند.
جمعبندی
بحرانها ممکن است اجتنابناپذیر باشند، اما کیفیت رابطه کودک با والدین و حضور یک محیط امن میتواند اثرات روانی آنها را تا حد زیادی کاهش دهد.
کودکان بیش از هر چیز به آرامش، حضور و حمایت والدین نیاز دارند. همین رابطه امن، مهمترین عامل محافظت از سلامت روان و رشد سالم آنهاست.
منابع علمی
American Academy of Pediatrics. (2024). Supporting Children Exposed to Trauma.
Center on the Developing Child at Harvard University. Toxic Stress and Early Childhood Development.
World Health Organization. Mental Health and Psychosocial Support in Emergencies.
UNICEF. Protecting Children's Mental Health During Emergencies.
Psychology Today. How War and Loss Affect Children (2024)؛ Childhoods Shattered by War (2025).
SOS Children's Villages. Four Years of War in Ukraine: The Impact on Children's Mental Health (2025).