آیا بازیهای ویدئویی باعث مشکلات توجه در کودکان میشوند؟
آیا بازیهای ویدئویی باعث مشکلات توجه در کودکان میشوند؟
دوشنبه، ۲ شهریور ۱۴۰۵
آیا بازیهای ویدئویی باعث مشکلات توجه در کودکان میشوند؟
بازیهای ویدئویی بخش مهمی از دنیای امروز کودکان و نوجوانان شدهاند. بسیاری از والدین نگراناند که ساعتهای طولانی بازی با موبایل، تبلت، کامپیوتر یا کنسول بتواند باعث کاهش تمرکز، افت تحصیلی یا حتی بروز مشکلاتی مانند ADHD شود.
اما آیا واقعاً میتوان گفت بازیهای ویدئویی باعث اختلال توجه میشوند؟
پاسخ آنقدرها ساده نیست. پژوهشها نشان میدهند که رابطه میان بازیهای ویدئویی، توجه و ADHD پیچیدهتر از یک رابطه مستقیم علت و معلولی است. در واقع، عوامل دیگری مانند ویژگیهای فردی کودک، اضطراب، افسردگی، کیفیت خواب و میزان استفاده از صفحهنمایش نیز میتوانند در این موضوع نقش داشته باشند.
چرا بازیهای ویدئویی اینقدر جذاباند؟
یکی از نکات مهم درباره بازیهای ویدئویی، تفاوت جذابیت دنیای بازی با فعالیتهای روزمره است.
بازیها معمولاً با رنگهای جذاب، صدا، پاداشهای سریع، چالشهای پیدرپی و تغییرات مداوم طراحی میشوند. همین ویژگیها باعث میشوند کودک بتواند برای مدت طولانی روی بازی تمرکز کند.
در مقابل، فعالیتهایی مانند:
انجام تکالیف مدرسه
مطالعه کتاب
تمرین موسیقی
گوش دادن به توضیحات معلم
انجام فعالیتهای آموزشی طولانی
معمولاً پاداش فوری و محرکهای مداوم ندارند.
بنابراین ممکن است فعالیتهای روزمره در مقایسه با بازی، برای کودک خستهکنندهتر به نظر برسند.
نکته مهم این است که تمرکز کردن روی یک بازی لزوماً به معنی نداشتن مشکل توجه نیست. بعضی کودکان، بهخصوص کودکانی که از قبل مشکلات توجه دارند، ممکن است در فعالیتهایی که برایشان بسیار جذاب است تمرکز بهتری نشان دهند.
آیا بازی باعث ADHD میشود؟
بر اساس شواهد موجود، نمیتوان به سادگی گفت که بازیهای ویدئویی مستقیماً باعث ADHD میشوند.
گاهی ممکن است رابطه برعکس باشد؛ یعنی کودکانی که از قبل با مشکلات توجه، ADHD یا برخی مشکلات هیجانی مواجه هستند، بیشتر جذب بازیهای ویدئویی شوند؛ زیرا بازی محیطی فراهم میکند که در آن محرکهای جذاب و پاداشهای سریع وجود دارد و حفظ توجه در آن آسانتر است.
به همین دلیل، هنگام بررسی میزان بازی کردن کودک، بهتر است فقط تعداد ساعتهای بازی را بررسی نکنیم و عوامل دیگری را نیز در نظر بگیریم.
عواملی که میتوانند با میزان بازی کردن کودک ارتباط داشته باشند:
ADHD و مشکلات توجه:
کودکی که از قبل با مشکل توجه مواجه است ممکن است بازیهای ویدئویی را جذابتر از فعالیتهای معمول روزانه پیدا کند.
عوامل هیجانی مانند اضطراب و افسردگی:
گاهی کودک از بازی برای فرار از استرس یا احساسات ناخوشایند استفاده میکند.
جنسیت:
در برخی مطالعات، پسران به طور میانگین بیشتر بازی میکنند و در عین حال میزان تشخیص ADHD نیز در آنها بیشتر گزارش شده است. بنابراین بخشی از همبستگیهای آماری ممکن است تحت تأثیر عوامل دیگری باشد.
خواب:
یکی از مهمترین موضوعات، خواب است. استفاده طولانی یا دیرهنگام از صفحهنمایش میتواند برنامه خواب کودک را مختل کند و خواب ناکافی نیز میتواند به طور مستقیم روی تمرکز، یادگیری و تنظیم هیجانات اثر بگذارد.
پژوهشها درباره بازی و توجه چه میگویند؟
مطالعات مختلف نتایج یکسانی ارائه نکردهاند و همین موضوع نشان میدهد که نمیتوان با یک جمله درباره تأثیر بازیهای ویدئویی بر توجه کودکان قضاوت کرد.
آزمونهای توجه و واکنش سریع
در برخی پژوهشها، گیمرها در آزمونهایی که نیازمند واکنش سریع و توجه هستند عملکرد خوبی داشتهاند.
اما یک نکته مهم وجود دارد: ممکن است محیط این آزمونها تا حدی شبیه محیط بازی باشد و گیمرها به دلیل تجربه زیاد در چنین محیطهایی عملکرد بهتری نشان دهند.
بنابراین عملکرد بهتر در یک آزمون خاص، لزوماً به این معنا نیست که بازی باعث افزایش کلی توانایی تمرکز کودک شده است.
مطالعه روی نوجوانان
در برخی مطالعات بزرگ نیز رابطه میان مدت زمان بازی و علائم ADHD بسیار ضعیف گزارش شده است. البته بسیاری از این پژوهشها محدودیتهایی مانند استفاده از گزارشهای شخصی دارند و نمیتوان از آنها رابطه علت و معلولی قطعی استخراج کرد.
نقش استرس و اضطراب
برخی پژوهشها نیز نشان دادهاند که عواملی مانند استرسهای زندگی و اضطراب میتوانند پیشبینیکننده مهمتری برای مشکلات توجه باشند، در حالی که میزان استفاده از بازیهای ویدئویی یا تلویزیون همیشه رابطه معناداری با مشکلات توجه نشان نمیدهد.
پس بهتر است به جای اینکه تمام مشکلات تمرکز کودک را به «بازی کردن» نسبت دهیم، شرایط کلی زندگی او را نیز بررسی کنیم.
هشدار مهم برای والدین کودکان زیر ۴ سال
اگرچه درباره تأثیر بازیهای ویدئویی در نوجوانان هنوز بحثهای علمی زیادی وجود دارد، سن کودک اهمیت بسیار زیادی دارد.
سالهای ابتدایی زندگی، دورهای بسیار مهم برای رشد مغز هستند. در این دوره کودک برای رشد مهارتهایی مانند زبان، خودتنظیمی، حل مسئله و توجه پایدار، بیش از هر چیز به تعامل با والدین، حرکت، تجربه محیط واقعی و بازی نیاز دارد.
برخی مطالعات ارتباط میان میزان بالاتر استفاده از صفحهنمایش در سالهای اولیه زندگی و مشکلات توجه در سالهای بعد را گزارش کردهاند. با این حال، این یافتهها به تنهایی به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیستند و عواملی مانند شرایط خانوادگی، نوع محتوای تماشا شده و میزان تعامل والد و کودک نیز اهمیت دارند.
به همین دلیل، استفاده زیاد از صفحهنمایش در سنین پایین موضوعی است که والدین بهتر است با حساسیت بیشتری نسبت به آن برخورد کنند.
چرا بازی بدون ساختار برای کودکان مهم است؟
یکی از بهترین جایگزینها برای سرگرمی دیجیتال در سالهای اولیه کودکی، بازی بدون ساختار یا Unstructured Play است.
بازی بدون ساختار یعنی بازیای که کودک در آن الزاماً دستورالعمل، قانون یا هدف مشخصی از قبل ندارد.
مثلاً کودک میتواند با:
چند عروسک
تکههای چوب
لگو
جعبههای ساده
وسایل نقاشی
اشیای بیخطر محیط
داستان خودش را بسازد و تصمیم بگیرد چه اتفاقی بیفتد.
در چنین بازیای، کودک فقط دریافتکننده محرک نیست؛ بلکه خودش باید ایده بسازد، تصمیم بگیرد، داستان ایجاد کند و توجه خود را حفظ کند.
این نوع بازی میتواند به رشد:
تخیل، حل مسئله، خلاقیت، استقلال و خودتنظیمی
کمک کند.
در بازیهای دیجیتال، معمولاً محرکها از بیرون توجه کودک را به خود جلب میکنند؛ اما در بازی آزاد، کودک باید تا حد زیادی خودش تصمیم بگیرد روی چه چیزی تمرکز کند و چگونه بازی را ادامه دهد.
ریتم سریع محتوا؛ نکتهای که والدین باید جدی بگیرند
همه محتواهای صفحهنمایش یکسان نیستند.
یکی از موضوعاتی که در مورد کودکان خردسال اهمیت دارد، سرعت و نوع محتوایی است که کودک تماشا میکند.
برخی برنامهها و ویدئوها دائماً بین تصاویر مختلف جابهجا میشوند، صداهای متعدد دارند و در فاصلههای کوتاه محرک جدیدی به کودک ارائه میکنند.
این نوع محتوای بسیار سریع میتواند برای کودک بسیار جذاب باشد.
اما مشکل زمانی ایجاد میشود که کودک به طور مداوم با چنین محرکهایی سرگرم شود و فعالیتهای آرامتر مانند:
📚 کتاب خواندن
🧩 پازل حل کردن
🎨 نقاشی کردن
🧸 بازی آزاد
👩👦 گفتوگو با والدین
برای او جذابیت کمتری پیدا کنند.
بنابراین هنگام انتخاب محتوای دیجیتال، فقط به مدت زمان استفاده از صفحهنمایش توجه نکنید؛ نوع محتوا و سرعت آن نیز اهمیت دارد.
والدین چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
اگر کودک شما زیاد با موبایل، تبلت یا کنسول بازی میکند، لازم نیست فقط روی «قطع کردن بازی» تمرکز کنید.
بهتر است محیط کودک را به شکلی تنظیم کنید که فعالیتهای جذاب دیگری نیز در اختیار او باشد.
چند پیشنهاد کاربردی:
۱. بازی آزاد را جدی بگیرید.
هر روز زمانی را برای بازی بدون دستور و بدون دخالت زیاد بزرگسال در نظر بگیرید.
۲. صفحهنمایش را جایگزین خواب نکنید.
بهخصوص استفاده از صفحهنمایش در ساعات نزدیک خواب میتواند برنامه خواب کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
۳. محتوای مناسب سن کودک انتخاب کنید.
سرعت، کیفیت و محتوای برنامه اهمیت دارد.
۴. زمان بازی را قابل پیشبینی کنید.
قانون مشخص و ثابت خانوادگی معمولاً بهتر از محدودیتهای ناگهانی و متغیر عمل میکند.
۵. فعالیتهای واقعی را جذاب کنید.
نقاشی، ساختوساز، آشپزی کودک، کاردستی، بازیهای حرکتی، قصهگویی و بازیهای گروهی میتوانند جایگزینهای ارزشمندی باشند.
۶. فقط به تعداد ساعتها نگاه نکنید.
اگر کودک علاوه بر بازی، خواب کافی دارد، فعالیت بدنی دارد، با خانواده ارتباط خوبی برقرار میکند و وظایف روزمرهاش را انجام میدهد، شرایط او با کودکی که بازی جای خواب، ارتباط اجتماعی و فعالیتهای روزانه را گرفته است یکسان نیست.
جمعبندی؛ بازی دشمن تمرکز نیست، اما تعادل مهم است
بر اساس شواهد موجود، نمیتوان گفت بازیهای ویدئویی به طور مستقیم باعث ADHD میشوند. رابطه میان بازی، توجه و مشکلات رفتاری پیچیده است و عواملی مانند ADHD از قبل موجود، اضطراب، استرس، کیفیت خواب و شرایط زندگی کودک نیز میتوانند نقش داشته باشند.
با این حال، سن کودک اهمیت زیادی دارد. سالهای اولیه زندگی زمان شکلگیری بسیاری از مهارتهای شناختی و هیجانی است و استفاده زیاد از صفحهنمایش در این دوره میتواند با برخی پیامدهای نامطلوب رشدی و مشکلات توجه در سالهای بعد ارتباط داشته باشد.
برای کودکان خردسال، بهتر است دنیای واقعی همچنان بخش اصلی تجربه روزانه آنها باشد؛ دنیایی پر از بازی آزاد، حرکت، گفتوگو، لمس کردن، ساختن، کشف کردن و ارتباط با دیگران.
در نهایت، هدف این نیست که تکنولوژی را از زندگی کودک حذف کنیم؛ هدف این است که کمک کنیم صفحهنمایش جای بازی، خواب، حرکت و رابطه انسانی را نگیرد.
💚 در مارینوک باور داریم کودکان برای رشد کردن فقط به سرگرمی نیاز ندارند؛ آنها به فرصتهایی برای کشف کردن، تجربه کردن، بازی کردن و ساختن دنیای خودشان نیاز دارند.
منابع علمی
A, D., & Sauer, J. D. (2014). Video-games do not negatively impact adolescent academic performance in science, mathematics or reading. PLoS One, 9(4). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0087943
Alsaad, F., Binkhamis, L., Alsalman, A., Alabdulgader, N., Alamer, M., Abualait, T., Khalil, M. S., & Al Ghamdi, K. S. (2022). Impact of action video gaming behavior on attention, anxiety, and sleep among university students. Psychology Research and Behavior Management, 2022(15), 151-160. 10.2147/PRBM.S347694
Drummond, A., & Sauer, J. D. (2014). Video-games do not negatively impact adolescent academic performance in science, mathematics or reading. PLoS One, 9(4). 10.1371/journal.pone.0087943